ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ Ε.Ε.Φ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑΣ Γ. ΞΑΝΘΑΚΗ-ΚΑΡΑΜΑΝΟΥ ΣΤΟ 7ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ FORUM ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ Ε.Ε.Φ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑΣ Γ. ΞΑΝΘΑΚΗ-ΚΑΡΑΜΑΝΟΥ ΣΤΟ 7ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ FORUM ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ Ε.Ε.Φ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑΣ Γ. ΞΑΝΘΑΚΗ-ΚΑΡΑΜΑΝΟΥ ΣΤΟ 7ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ FORUMΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ

Με μεγάλη επιτυχία και συμμετοχή πολλών προσκεκλημένων από την Ελλάδα και το εξωτερικό πραγματοποιήθηκε στις 8 Απριλίου 2022 στο 7ο Forum των Δελφών η ομιλία της Προέδρου της ΕΕΦ Καθηγήτριας Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου με θέμα «Διαχρονικές κοινωνικές και πολιτικές αξίες από την αρχαία ελληνική τραγωδία». Ακολουθεί το κείμενο της ομιλίας.

 

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία ήταν το αποτέλεσμα μιας ολοκληρωμένης έμπρακτης εφαρμογής της ιδέας της ατομικής αυτονομίας και της ισηγορίας της γνώμης για τον προσδιορισμό των δομών και των αποφάσεων της Πολιτείας. Η για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας ουσιαστική εφαρμογή των αρχών της ισονομίας, ισηγορίας και ευνομίας απετέλεσαν τον πολιτειακό πυρήνα και το διαχρονικό πρότυπο δημοκρατίας, στην οποία οι αξιωματούχοι υφίσταντο «δοκιμασία και εύθυνα», έλεγχο πριν και λογοδοσία μετά την ετήσια θητεία τους.

Μετά τους Περσικούς Πολέμους, στην Χρυσή Πεντηκονταετία, και στον πόλεμο μεταξύ Αθηνών και Σπάρτης που ακολούθησε ανήκει και η παραγωγή των σημαντικοτέρων έργων της δραματικής ποίησης. Στην εισήγηση αυτή θα εστιάσουμε σε δράματα των τριών μεγάλων τραγικών, που αποτυπώνουν παραστατικά διαχρονικές κοινωνικές και πολιτικές αξίες.

Σε κανένα δράμα δεν αποτυπώθηκε τόσο ουσιαστικά αλλά και με τόση ποιητικότητα η διαμόρφωση θεμελιωδών αρχών της Αθηναϊκής Δημοκρατίας όσο στις Ευμενίδες του Αισχύλου. Η Ορέστεια, το κύκνειο άσμα του πατέρα της τραγωδίας, που παρουσιάσθηκε το 458 π.Χ., αποτελεί την ποιητική απεικόνιση των δημοκρατικών αρχών του Μέτρου και της Δίκης σε ατομικό αλλά και σε κοινωνικο-πολιτικό επίπεδο. Οι ιδέες του μέτρου, της αυτογνωσίας, και της σωφροσύνης, που συνδέονται με τα Δελφικά Παραγγέλματα «Μηδέν Άγαν», «Σωφρόνει», «Θνητά φρονείν» και διακηρύσσουν το χρέος του ανθρώπου να έχει σαφή γνώση της πεπερασμένης του φύσης, σηματοδοτούν την ανάπτυξη του δικαίου και της δημοκρατίας, όπως αποτυπώθηκε στις Ευμενίδες. Οι σκέψεις, οι επιθυμίες και οι φιλοδοξίες του πολίτη πρέπει να εναρμονίζονται με τις έννοιες της σωφροσύνης και της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η Ορέστεια, στην ευρύτερη ανθρωπιστική της έννοια, συμβολίζει την μακρά πορεία του ανθρώπου από τις προϊστορικές μορφές της πολιτικής συμβιώσεως στις ιστορικές εκδηλώσεις της οργανωμένης πολιτικής κοινωνίας, με αποκορύφωμα το επιστέγασμα της πολιτιστικής ανελίξεως, την Αθηναϊκή Δημοκρατία. Στην πόλη των Αθηνών, στο λίκνο της δικαιοσύνης, η υπεράσπιση του Ορέστη από τον Απόλλωνα και την Αθηνά στον Άρειο Πάγο απεικονίζει με εύγλωττο συμβολισμό την μετεξέλιξη των Δελφικών Παραγγελμάτων της αυτογνωσίας, του μέτρου και της σωφροσύνης στην θέσπιση του γραπτού Αττικού Δικαίου. Με την αθώωση του Ορέστη και την μετατροπή των εκπροσώπων του άγραφου νόμου της εκδικήσεως, των υποχθόνιων Ερινύων σε ευμενείς προς την πόλη θεότητες, σε ΕΥΜΕΝΙΔΕΣ, ολοκληρώνεται η συμβολική απεικόνιση της πολιτιστικής και πολιτειακής αναπτύξεως από την δεσποτεία και την άκρατη μοναρχία του Αγαμέμνονος στην ευνομούμενη δημοκρατία των Αθηνών στις Ευμενίδες.

Η Ορέστεια κλείνει με μία ηθική συνδιαλλαγή. Στην ελληνική σκέψη διαχρονικά υπήρξε η αντιπαράθεση της βίας με την πειθώ. Στο πλαίσιο της ευνομούμενης διακυβερνήσεως, η Αθηνά με την πειθώ μεταμορφώνει τις Ερινύες, ο νηφάλιος στοχασμός και ο ειρηνικός λόγος διαδέχονται την βία, και η δημοκρατία παίρνει σάρκα και οστά στον ποιητικό λόγο. Δικαστές, μέλη του Αρείου Πάγου, αποτίουν δικαιοσύνη με αμεροληψία και σεβασμό στον νόμο (Ευμενίδες 483-486). Η θεία δικαιοσύνη εκπληρώνεται μέσα από την ανθρώπινη πράξη, στοιχείο που σηματοδοτεί σαφώς την πολιτική ανέλιξη και πρόοδο.

Ο σεβασμός της δικαιοσύνης και η αποφυγή των αδικοπραξιών συνέχουν την δημοκρατία, γιατί αποτρέπουν τόσο από την δεσποτεία όσο και από την αναρχία, στην οποία οδηγεί η άκρατος, χωρίς νόμους, ελευθερία.

Εκατό χρόνια μετά τον Αισχύλο, ο Πλάτων, στο έργο της ωριμότητάς του, στους Νόμους, απεικόνισε με φιλοσοφική ενάργεια τη μείξη της δημοκρατικής ελευθερίας και της σώφρονος υποταγής στον νόμο της πολιτείας. Στην πραγματική δημοκρατία κάθε πολίτης τηρεί το μέτρο και τον νόμο της πολιτείας αποφεύγοντας κάθε μορφή Ύβρεως, δηλ. οιανδήποτε υπέρβαση της ανθρώπινής του εξουσίας. Κάθε πολίτης ισόρροπα, με σώφρονα περίσκεψη, υποβαστάζει το οικοδόμημα της ευνομούμενης πολιτείας, όπως οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου υποβαστάζουν το βαρύ επιστέγασμα του ναού. Ο λόγος του Αισχύλου, με τη διάσταση του Μέτρου και της Δίκης , δεν έδωσε μόνο το στίγμα για τη δημιουργία του ελληνικού θαύματος του 5ου αι. π.Χ., αλλά επιβιώνει καταλυτικά και στον σύγχρονο κόσμο, στο καθήκον του σημερινού πολίτη να στοιχεί προς τον Νόμο υποτάσσοντας τις ατομικές του επιδιώξεις στην ευημερία του κοινωνικού συνόλου.

Στην Αντιγόνη, η αντίθεση ως προς την τήρηση των νόμων ανάμεσα στον Κρέοντα και στην ηρωίδα έχει ποικιλοτρόπως ερμηνευθεί: η Οικογένεια ενάντια στο Κράτος, η ανθρωπιά ενάντια στην σκληρότητα, η επανάσταση ενάντια την καταπιεστική εξουσία; Πάνω όμως από όλα βρίσκονται οι καθιερωμένες αξίες που διαμόρφωσαν την δημοκρατική, ευνομούμενη πολιτεία ενάντια στην αυθαιρεσία. Η ηρωίδα προκρίνει τους άγραφους νόμους του σεβασμού προς τους θεούς, τους γονείς, τους ικέτες και τους νεκρούς από το βασιλικό διάταγμα που απαγόρευε την ταφή του αδελφού της.

Η δημοκρατία διαμορφώθηκε παραλλήλως προς μία νέα, πιο ανθρώπινη ηθική, η οποία διαδέχθηκε την αριστοκρατική ηθική της αρχαϊκής εποχής και αναδεικνύεται στα τελευταία δράματα του Σοφοκλή. Μία ηθική που δεν αξιολογεί την ανθρώπινη υπόσταση με βάση την καταγωγή και τον πλούτο, αλλά με τις θεμελιώδεις αρχές της δικαιοσύνης, ευσέβειας, σοφίας, ευψυχίας και σωφροσύνης. Έτσι, ενώ ο Αίας δρα με βάση την παραδοσιακή έννοια της τιμής που συνίσταται στην ανάγκη για δημόσια αναγνώριση των ανδραγαθημάτων του, αντιθέτως ο Νεοπτόλεμος, που σκιαγραφήθηκε στον Φιλοκτήτη του μεγάλου δραματουργού ως το σύμβολο του ιδανικού νέου ανθρώπου μιας ευνομούμενης πολιτείας, λειτουργεί με αφετηρία την τιμή που προέρχεται από το ηθικό του σθένος αδιαφορώντας για την γνώμη των πολλών.

Από την ηθική του Ομήρου η δραματική ποίηση, και κυρίως ο Ευριπίδης, σηματοδότησε την ηθική του Σωκράτους. Ήδη οι Σοφιστές, που εμφανώς επέδρασαν στην σκέψη του Ευριπίδη, είχαν ρητά απορρίψει την διάκριση των κοινωνικών τάξεων. Σε πλείστα όσα δράματα του «από σκηνής φιλοσόφου» εκφράζεται απερίφραστα ότι οι ατομικές αρετές και όχι ο πλούτος και η καταγωγή καθορίζουν την προσωπικότητα του χρήσιμου στο κοινωνικό σύνολο πολίτη. Ο γεωργός στην Ηλέκτρατου Ευριπίδη και ο επίσης καλλιεργητής της γης, που στον Ορέστη του μεγάλου τραγικού υποστηρίζει τον ήρωα στην δίκη του ενώπιον του δικαστηρίου των Αργείων, δεν διακρίνονται βέβαια για τον πλούτο και την κοινωνική τους θέση αλλά για την ευψυχία, την σύνεση, την ευγένεια και το άψογο, το «ανεπίπληκτον» ήθος τους. Ηθικές πλέον και όχι κοινωνικές (αριστοκρατική καταγωγή και πλούτος) είναι οι παράμετροι που προσδιορίζουν την αρετή του ανθρώπου. Μετά τον Ευριπίδη, ο πολιτικός στοχασμός του Πλάτωνος και του Αριστοτέλους τον 4ο αιώνα ενίσχυσε την σκιαγραφία της ηθικής προσωπικότητας του πολίτη.

Η ηθική ανάπτυξη όχι απλώς των ατόμων, αλλά της πόλης στο σύνολό της ως απόρροια της πολιτειακής ευνομίας αναδεικνύεται σε δύο κυρίως έργα του Ευριπίδη. Οι Ηρακλείδαι και οι Ικέτιδες είναι ακραιφνώς πολιτικά έργα, τα οποία αποτυπώνουν με ποιητικό λόγο κορυφαίες εκφάνσεις του δημοκρατικού πολιτεύματος: την προστασία των ικετών, των παιδιών του Ηρακλή, από τον διώκτη τους τον Ευρυσθέα με παρέμβαση του Δημοφώντα, του γιού του Θησέως, στους Ηρακλείδες και την απόδοση των καθιερωμένων νεκρικών τιμών στους επτά πολεμάρχους στις Ικέτιδες. Στα δύο αυτά δράματα του έντονα κοινωνικά και πολιτικά προβληματισμένου Ευριπίδη η πολιτική αρετή των Αθηναίων αναδεικνύεται με την προστασία των δικαιωμάτων των καταπιεσμένων από ανελεύθερα πολιτικά καθεστώτα.

Οι ικέτες και οι νεκροί παραδοσιακά προστατεύονται από την θρησκεία. Τα Ευριπίδεια όμως δράματα πέραν από τη θρησκευτική αναδεικνύουν και την πολιτική διάσταση. Στις Ικέτιδες ο Θησεύς απαντά στον Θηβαίο αγγελιαφόρο του Κρέοντος «θα θάψουμε τους νεκρούς μας τηρώντας τον νόμο όλων των Ελλήνων». Η ύπαρξη του ατόμου και του κοινωνικού συνόλου εξασφαλίζεται μόνον εάν διατηρείται ο κόσμος, δηλ. η ηθική και πολιτική τάξη που καθορίζεται από την ευνομούμενη πολιτεία. Κατά συνέπεια, ο σεβασμός προς τους νεκρούς είναι ένας από τους θεμελιώδεις πυλώνες στους οποίους στηρίζεται ο πολιτισμός και η ηθική των κοινωνιών.

Εξύμνηση της δημοκρατίας, κυρίως της ελευθερίας και της ισότητας, και ένα δριμύ κατηγορώ κατά της αυθαίρετης και καταπιεστικής κυριαρχίας των τυραννικών πολιτευμάτων αποτελούν οι ρήσεις του Θησέως στις Ικέτιδες: «Τίποτε χειρότερο από την τυραννίδα για την πόλη. Νόμοι δεν υπάρχουν. Κυβερνά μόνον ένας, κρατώντας τον νόμο στα χέρια του και καταργώντας την ισότητα». Η τυραννίδα καταργεί τα δικαιώματα του πολίτη. Ο Θησεύς με μοναδική εικονοποιία τονίζει την διαχρονική καχυποψία και τον κυριαρχικό φόβο του τυράννου για την απώλεια της εξουσίας, που τον ωθεί να εξολοθρεύει «τον στάχυν του ηρινού λειμώνος», τα στάχια του ανοιξιάτικου αγρού, δηλ. τους άριστους νέους της πολιτείας.   Ένας αρχετυπικός ορισμός και η πεμπτουσία της άμεσης αθηναϊκής δημοκρατίας ακολουθεί την αποκήρυξη αυτή της τυραννίδας: «Ο δήμος είναι κυρίαρχος (αυθέντης χθονός), παρέχει ισοτιμία ψήφου (ισοψηφία), δεν τον εξουσιάζει ένας, αλλά ο δήμος κυβερνά με ετήσια εναλλαγή των πολιτών στην εξουσία».

Μετά τον ζόφο και την βία του Πελοποννησιακού Πολέμου που κατέληξε στην κατάλυση της αθηναϊκής δημοκρατίας, το χρονικά τελευταίο έργο του Σοφοκλέους, ο Οιδίπους επί Κολωνώ, σαν ακτίδα αισιοδοξίας φωτίζει και αναδεικνύει με μοναδική ποιητικότητα την πολιτισμική διάσταση των Αθηνών, ως συνέπεια της ευνομίας και ευταξίας της πόλεως. Και πάλι ο Θησεύς, σύμβολο του πολιτισμένου και δημοκρατικού ηγέτη, προσφέρει καταφύγιο αλλά και εξιλέωση στον μιαρό, τυφλό Οιδίποδα. Στην απάνθρωπη βία του Κρέοντος, που διεκδικεί την επιστροφή του Οιδίποδος στην θηβαϊκή γη, ο Θησεύς αντιτάσσει την πολιτική ευνομία, την δικαιοσύνη και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα θεμέλια της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Προσφέρει στον χωρίς πατρίδα, τον απόπτολιν Οιδίποδα, οίκον και πόλιν, τον καθιστά έμπολιν. Στο αισιόδοξο μήνυμα που αναδεικνύει το τέλος του έργου, ο Θησεύς δέχεται ως ικέτη τον καταδιωγμένο Οιδίποδα τηρώντας την αρχή της φιλοξενίας και προστασίας του ικέτη, αλλά και διακηρύσσοντας ότι μετά θάνατον ο γιός του Λαΐου θα προστατεύει για πάντα την ευδαιμονούσα πόλη των Αθηνών.

Η προσφορά σωτηρίας, η χάρις προς τον κατατρεγμένο Οιδίποδα, θα ανταμείψει την πόλη δίνοντάς της δύναμη, λάμψη και ακμή. Ο Οιδίπους είναι συγχρόνως αποδέκτης και δωρητής χάριτος, χάριτος από και προς την ευνομούμενη πόλη. Έτσι, στον Οιδίποδα επί Κολωνώ και στον Φιλοκτήτη του Σοφοκλέους επιτυγχάνεται η αρμονική επανένταξη στην κοινωνική και πολιτική ζωή ανθρώπων που έζησαν αποδιωγμένοι από την πόλη τους και απομονωμένοι από τον κόσμο. Αυτός ο αρχετυπικός απόκληρος γίνεται δεκτός στον Οιδίποδα επί Κολωνώ σε μία ευνομούμενη κοινωνία, που ζει με στέρεους πολιτειακούς κανόνες, προσφέροντας ένα διαχρονικό σύμβολο για την αποδοχή των εκδιωγμένων από τις εστίες τους στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες.

ΙΣΗΓΟΡΙΑ, ΙΣΟΝΟΜΙΑ, ΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ ΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΡΑΠΤΟΥ ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ ΠΡΟΣ ΤΑ ΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ είναι οι διαχρονικές αξίες που αναδεικνύονται μέσα από τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Η μορφωτική αξιοποίηση των υπερχρονικών αξιών των κλασσικών κειμένων πρέπει να συνιστά τον πρωταρχικό στόχο της ανθρωπιστικής παιδείας στις μέρες μας. Διότι σε μια εποχή όπως η σημερινή, όπου ο ισχυρότερος συχνά καταπατά την ελευθερία και την ανεξαρτησία του ασθενέστερου στερώντας του ακόμα και την ίδια του την ζωή, όπως συμβαίνει δυστυχώς σήμερα στην Ουκρανία και αλλού, οι κοινωνίες έχουν ανάγκη να αναζητήσουν και να στηριχθούν στις πανανθρώπινες αρχές του ελληνοκεντρικού ανθρωπισμού, που συνιστούν την ουσιαστική παρουσία του ελληνικού πολιτισμού στον σύγχρονο κόσμο.

admin

Leave a Reply

Close